भारताचे शेतकरी आणि शेती करण्याच्या पद्धती

भारताचे शेतकरी आणि शेती करण्याच्या पद्धती

भारत हा एक कृषिप्रधान देश आहे. देशातील मोठा लोकसंख्या वर्ग थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे शेतीवर अवलंबून आहे. भारताची अर्थव्यवस्था, अन्नसुरक्षा, ग्रामीण रोजगार, पशुपालन, दुग्धव्यवसाय, अन्नप्रक्रिया उद्योग आणि निर्यात या सर्वांचा मुख्य पाया शेती आहे.

भारतातील शेतकरी वर्गाचा विचार केला तर “शेतकरी” या शब्दात दोन मोठे वर्ग येतात — स्वतःची जमीन कसणारे कृषक आणि इतरांच्या शेतात मजुरी करणारे शेतमजूर. भारत सरकारने लोकसभेत दिलेल्या माहितीनुसार देशात शेतीशी संबंधित काम करणाऱ्या लोकांची संख्या 26 कोटींहून अधिक आहे. यामध्ये सुमारे 11 ते 12 कोटी प्रत्यक्ष जमीन कसणारे शेतकरी असून उर्वरित 14 कोटींच्या आसपास शेतमजूर वर्ग आहे.

ताज्या कृषी जनगणनेनुसार भारतात सुमारे 14.65 कोटी कृषी धारक नोंदवले गेले आहेत. याचा अर्थ इतक्या कुटुंबांकडे काही ना काही स्वरूपात शेती आहे किंवा ते शेती चालवतात. परंतु हे सर्व मोठे जमीनदार नाहीत. उलट परिस्थिती अशी आहे की देशातील जवळपास 85 टक्के शेतकरी हे लहान आणि सीमांत शेतकरी आहेत. म्हणजेच त्यांच्या नावावर 2 हेक्टरपेक्षा कमी जमीन आहे. त्यातीलही 65 टक्क्यांपेक्षा जास्त शेतकऱ्यांकडे 1 हेक्टरपेक्षा कमी जमीन आहे.

भारतात शेतीयोग्य जमीन किती आहे याचा विचार केला तर देशात एकूण सुमारे 159 दशलक्ष हेक्टर म्हणजेच अंदाजे 39 कोटी एकर जमीन प्रत्यक्ष पिकाखाली आहे. ही जमीन देशाच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जवळपास 47 टक्के आहे. जगात शेतीयोग्य क्षेत्रफळाच्या बाबतीत भारताचा क्रमांक वरच्या देशांमध्ये लागतो.

भारताची शेती फक्त अन्नधान्यापुरती मर्यादित नाही. दूध उत्पादन, पशुपालन, कुक्कुटपालन, मत्स्यव्यवसाय, फळबाग, भाजीपाला आणि मसाले यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्याचा प्रयत्न होत आहे. तरीही देशातील बहुतांश शेतकरी पारंपरिक पिकांवर अवलंबून आहेत. पावसावर अवलंबून शेती, बाजारातील चढउतार, हमीभावाचा अभाव, महागडी खते-बियाणे, कीडरोग, सिंचनाची कमतरता आणि कर्जबाजारीपणा यामुळे शेतकऱ्यांची आर्थिक स्थिती कमकुवत आहे.

शेतीचे क्षेत्र मोठे असूनही भारतातील सर्व जमीन सिंचनाखाली नाही. देशातील निम्म्याहून कमी क्षेत्रावरच खात्रीशीर सिंचन आहे. उर्वरित जमीन अजूनही पावसावर अवलंबून आहे. त्यामुळे पाऊस कमी झाला की उत्पादन घटते आणि शेतकरी संकटात सापडतो. काही राज्यांत मायक्रो इरिगेशन, ड्रिप, स्प्रिंकलर, डिजिटल क्रॉप सर्व्हे यांसारख्या आधुनिक योजना सुरू झाल्या आहेत, पण त्या अजून सर्व शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचलेल्या नाहीत.

भारताची अर्थव्यवस्था वाढत असली तरी शेतीतून मिळणारे उत्पन्न त्याच वेगाने वाढलेले नाही. देशातील सुमारे 55 टक्के लोकांचे जीवनमान अजूनही शेतीवर आधारित आहे, पण राष्ट्रीय उत्पन्नात शेतीचा वाटा तुलनेने कमी आहे. म्हणजेच जास्त लोक शेतीत असूनही कमी पैसा शेतीतून तयार होतो. हे असंतुलन शेतकऱ्यांच्या दारिद्र्याचे मुख्य कारण आहे.

एकूण निष्कर्ष असा की भारतात सुमारे 11 ते 12 कोटी प्रत्यक्ष शेतकरी, 14 कोटींहून अधिक शेतमजूर आणि एकूण 14.65 कोटी कृषी धारक कुटुंबे आहेत. देशात सुमारे 39 कोटी एकर म्हणजे 159 दशलक्ष हेक्टर शेतीयोग्य जमीन आहे. परंतु एवढी मोठी शेती आणि एवढा मोठा शेतकरी वर्ग असूनही बहुसंख्य शेतकरी लहान, सीमांत आणि आर्थिकदृष्ट्या असुरक्षित आहेत. भारताच्या अन्नसुरक्षेचा कणा हा हाच शेतकरी वर्ग आहे. त्यामुळे शेतीला आधुनिक तंत्रज्ञान, हमीभाव, सिंचन, साठवणूक, प्रक्रिया उद्योग, कर्जमाफीपेक्षा उत्पन्नवाढ आणि बाजारपेठ जोडणी यांची अत्यंत गरज आहे. शेतकरी टिकला तर भारत टिकेल, कारण भारताच्या ताटातील प्रत्येक घास हा शेतकऱ्याच्या मातीतूनच उगवतो.