जगात सर्वात जास्त शेती कोणत्या देशात केली जाते, हा प्रश्न अनेकांना पडतो. “सर्वात जास्त शेती” याचा अर्थ दोन प्रकारे घेतला जातो. एक म्हणजे शेतीसाठी वापरले जाणारे एकूण क्षेत्रफळ, आणि दुसरे म्हणजे अन्नधान्य व कृषी उत्पादनाचे प्रमाण. काही देशांकडे जमीन खूप आहे, तर काही देश कमी जमिनीतही आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मोठे उत्पादन घेतात. संयुक्त राष्ट्रांच्या FAO आणि जागतिक बँकेच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, जगात सर्वाधिक कृषी क्षेत्रफळ चीन कडे आहे. चीनकडे सुमारे 51.9 लाख चौरस किलोमीटरपेक्षा जास्त जमीन शेतीसाठी वापरली जाते. त्यानंतर अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, ब्राझील, रशिया, कझाकस्तान आणि भारत यांचा क्रम लागतो.
जगात सर्वात जास्त शेती होण्याचे पहिले कारण म्हणजे लोकसंख्या आणि अन्नाची गरज. चीनमध्ये 140 कोटींपेक्षा अधिक लोकसंख्या आहे, त्यामुळे तेथे प्रचंड प्रमाणात भात, गहू, मका, सोयाबीन, भाजीपाला आणि फळांची शेती केली जाते. चीनने मोठ्या क्षेत्राचा वापरच केला नाही, तर सिंचन, यंत्रिकीकरण, हरितगृह शेती, ड्रोन आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापरून उत्पादनही वाढवले आहे. त्यामुळे चीन जगातील सर्वात मोठ्या कृषी राष्ट्रांमध्ये पहिल्या क्रमांकावर आहे.
दुसऱ्या क्रमांकावर अमेरिका येते. अमेरिकेकडे 41 लाख चौरस किलोमीटरपेक्षा जास्त कृषी जमीन आहे. अमेरिका विशेषतः मका, गहू, सोयाबीन, कापूस, दुग्धव्यवसाय आणि मांस उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे. अमेरिकेची ताकद म्हणजे मोठमोठी हजारो एकरांची शेती, आधुनिक ट्रॅक्टर, जीपीएस तंत्रज्ञान, हवामान नियंत्रण, साठवणूक, आणि जागतिक निर्यात. कमी लोकसंख्या आणि जास्त जमीन यामुळे अमेरिकेतील एका शेतकऱ्याकडे मोठे क्षेत्र असते. म्हणून अमेरिका जगातील अन्नधान्य निर्यातीतही अव्वल आहे.
तिसऱ्या क्रमांकावर ऑस्ट्रेलिया आहे. अनेकांना आश्चर्य वाटते की कमी लोकसंख्या असलेल्या ऑस्ट्रेलियात इतकी मोठी शेती कशी होते. पण तेथे प्रचंड गवताळ प्रदेश, पशुपालनासाठी कुरणे, आणि गहू शेती आहे. ऑस्ट्रेलियात विशेषतः गहू, बार्ली, ऊस, द्राक्षे, लोकरीसाठी मेंढीपालन, आणि गोपालन मोठ्या प्रमाणात केले जाते. ऑस्ट्रेलियात शेतीचे क्षेत्रफळ मोठे असले तरी काही भाग कोरडे असल्याने सिंचनावर विशेष भर दिला जातो.
यानंतर ब्राझील हा जगातील अत्यंत मोठा कृषी देश आहे. ब्राझीलमध्ये कॉफी, ऊस, सोयाबीन, मका, संत्री, कोको, आणि गोमांस उत्पादन जगप्रसिद्ध आहे. ब्राझीलची सुपीक जमीन आणि उष्ण हवामान वर्षभर शेतीसाठी अनुकूल असते. त्यामुळे ब्राझीलला “जगाचे अन्न भांडार” असे म्हटले जाते. विशेषतः सोयाबीन आणि साखर निर्यातीत ब्राझीलचा मोठा वाटा आहे.
रशिया आणि कझाकस्तान हे दोन्ही देशही मोठ्या शेतीसाठी प्रसिद्ध आहेत. या देशांमध्ये प्रचंड मोकळी जमीन, गहू उत्पादनासाठी योग्य हवामान, आणि कमी लोकसंख्या आहे. विशेषतः रशिया सध्या जगातील मोठ्या गहू निर्यातदारांपैकी एक आहे. कझाकस्तानमध्ये पशुपालनासोबत धान्य शेती मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.
भारताबद्दल बोलायचं झालं तर भारत जगात सातव्या क्रमांकावर असला तरी उत्पादनाच्या बाबतीत भारत अनेक पिकांत पहिल्या क्रमांकावर आहे. भारतात सुमारे 17.7 लाख चौरस किलोमीटरपेक्षा जास्त कृषी क्षेत्र आहे. भात, गहू, ऊस, कापूस, डाळी, मसाले, फळे, भाजीपाला, आणि दूध उत्पादनात भारत अग्रस्थानी आहे. भारताची खासियत म्हणजे येथे वर्षातून दोन ते तीन हंगाम घेतले जातात. खरीप, रब्बी, आणि उन्हाळी पिकांमुळे कमी क्षेत्रातही वारंवार उत्पादन घेतले जाते. त्यामुळे प्रत्यक्षात भारताचे कृषी महत्त्व क्षेत्रफळापेक्षा जास्त आहे.
अर्जेंटिना, सौदी अरेबिया, सुदान, दक्षिण आफ्रिका, नायजेरिया, इंडोनेशिया, आणि कॅनडा हे देशही मोठ्या कृषी क्षेत्रात मोडतात. काही ठिकाणी धान्य शेती, काही ठिकाणी पशुपालन, आणि काही ठिकाणी बागायती व नगदी पिके मोठ्या प्रमाणावर घेतली जातात.
पण फक्त जमीन जास्त आहे म्हणून शेती जास्त होते असे नाही. काही लहान देश कमी जमिनीतही प्रचंड उत्पादन घेतात. उदाहरणार्थ, नेदरलँड्स हा देश क्षेत्रफळाने लहान असला तरी जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा कृषी निर्यातदार मानला जातो. तेथे ग्रीनहाऊस, हायड्रोपोनिक शेती, नियंत्रित तापमान, रोबोटिक शेती, आणि उच्च दर्जाचे बियाणे वापरले जातात. त्यामुळे कमी जमिनीत जास्त उत्पन्न घेण्याचे जगाला त्यांनी मॉडेल दिले आहे. इंटरनेटवरील कृषी चर्चांमध्ये नेदरलँड्स, अमेरिका, भारत, चीन, आणि युक्रेन हे अत्यंत प्रभावी कृषी देश म्हणून वारंवार नमूद केले जातात.
जगातील सर्वात सुपीक शेती क्षेत्रांचा विचार केला तर युक्रेन, बांगलादेश, फ्रान्स, आणि भारतातील गंगा खोरे ही क्षेत्रे अत्यंत सुपीक मानली जातात. युक्रेनला “युरोपचे धान्य कोठार” म्हटले जातात. बांगलादेशमध्ये नदीखोऱ्यामुळे लहान क्षेत्र असूनही मोठे उत्पादन मिळते.
जगात जास्त शेती होण्यामागील प्रमुख कारणे म्हणजे सुपीक जमीन, पाण्याची उपलब्धता, हवामान, मोठी लोकसंख्या, सरकारी अनुदान, आधुनिक यंत्रसामग्री, आणि निर्यातीची संधी. ज्या देशांनी सिंचन, संशोधन, बियाणे, कृषी शिक्षण, आणि मार्केटिंग यावर भर दिला, ते देश पुढे गेले. चीन, अमेरिका, आणि ब्राझील यांचे ही यश आहे. तर भारतात अजूनही मोठा भाग पावसावर अवलंबून असल्याने क्षमता असूनही पूर्ण उत्पादन होत नाही.
आशियाचा या स्पर्धेत फार मोठा वाटा आहे. कारण आशियात चीन, भारत, इंडोनेशिया, पाकिस्तान, आणि बांगलादेश यांसारखे लोकसंख्या जास्त असलेले देश आहेत. लोकसंख्या जितकी जास्त तितकी अन्नधान्याची मागणी जास्त, त्यामुळे शेतीही जास्त आहे. दुसरीकडे अमेरिका, ब्राझील, आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्याकडे निर्यातीसाठी मोठी व्यावसायिक शेती आहे.
FAO च्या ताज्या आकडेवारीनुसार, जगातील सर्वात जास्त कृषी जमीन चीनकडे आहे. त्यानंतर अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, ब्राझील, रशिया, कझाकस्तान, आणि भारत हे मोठे कृषी देश आहेत. मात्र उत्पादनक्षमतेच्या बाबतीत चीन, भारत, अमेरिका, आणि नेदरलँड्स यांचे मॉडेल सर्वाधिक चर्चेत आहे.
एकंदर निष्कर्ष असा आहे की जगात शेतीची एकट्या देशात नोंद नाही. मोठी जमीन चीनकडे आहे, व्यावसायिक यंत्रीकृत शेती अमेरिकेकडे आहे, निर्यातक्षम नगदी शेती ब्राझीलकडे आहे, विशाल कुरण शेती ऑस्ट्रेलियाकडे आहे, आणि बहुपिकीय लोकआधारित शेती भारताकडे आहे. त्यामुळे जगातील अन्नसुरक्षेचा कणा हेच काही मोजके कृषी महासत्ता देश आहेत.