Should We Give Up Farming? “आपण शेती खरंच विकली पाहिजे का?” – एका शेतकऱ्याचा विचार

मी एक सामान्य शेतकरी आहे. माझ्या हातावर अजूनही मातीचा स्पर्श आहे, कारण ती माझ्या घामाने आणि आशेने भिजलेली आहे. पण आजकाल माझ्या मनात सतत एकच प्रश्न येतो — आपण शेती खरंच विकली पाहिजे का ? हा प्रश्न माझा नाही, माझ्यासारख्या अनेक शेतकऱ्यांचा आहे.

लहानपणापासून मी शेती बघत आलो आहे. वडिलांसोबत शेतात जायचो, नांगर चालवताना मातीचा सुगंध घ्यायचो. पावसाची पहिली सरी पडली की, आम्ही सगळे आनंदाने शेतात धावायचो. तेव्हा शेती म्हणजे फक्त काम नव्हतं, ती आमची ओळख होती, आमचा अभिमान होता. पण आज परिस्थिती वेगळी आहे.

आज शेती करणं म्हणजे जुगार खेळणं आहे. पाऊस केव्हा येतो, किती येतो, केव्हा थांबतो — काहीच ठरलेलं नाही. कधी दुष्काळ, तर कधी अतिवृष्टी. पिकं येतात, पण निसर्गाच्या एका झटक्यात सगळं संपतं. वर्षभराचा मेहनत एका रात्रीत वाया जाते.

खर्च वाढतच चालला आहे. बियाणे महाग आहेत, खतं महाग आहेत, औषधं महाग आहेत, मजुरी महाग आहे. पण पिकाला मिळणारा भाव तसाच राहतो, कधी-कधी तर कमीही होतो. बाजारात गेल्यावर व्यापारी आपल्या मनाने भाव सांगतात. आम्ही काही बोललो तर “घेणार असाल तर घ्या, नाहीतर पुढे जा” असं ऐकावं लागते. तेव्हा माझे मन खचते.

कर्ज हा तर आमच्या जीवनाचा भाग बनला आहे. शेती करायला कर्ज घ्यावं लागतं, आणि पिकाचं नुकसान झालं की ते फेडणं कठीण होतं. बँका, सहकारी संस्था, खासगी सावकार — सगळीकडे देणं लागतं. कधी-कधी मला वाटतं, आपण शेती करतोय की कर्ज फेडण्यासाठी जगतोय?

माझी मुलं आहेत. त्यांना चांगलं शिक्षण द्यायचं आहे, त्यांचं भविष्य उज्ज्वल करायचं आहे. पण शेतीतून मिळणाऱ्या पैशावर ते शक्य नाही. मुलंही म्हणतात, “बाबा, आम्हाला शेती करायची नाही.” त्यांचा विचार चुकीचा नाही. त्यांनी माझा संघर्ष पाहिला आहे, माझं अपयश पाहिलं आहे.

मग प्रश्न येतो — शेती विकून टाकावी का?

शेती विकली तर हातात काही पैसे येतील. कर्ज फिटेल, घरची परिस्थिती सुधारेल. कदाचित शहरात जाऊन दुसरं काम करता येईल. रोजचा ताण कमी होईल. पण… शेती विकणं म्हणजे फक्त जमीन विकणं नाही, तर आपली ओळख, इतिहास, माती विकणं आहे.

ही जमीन आमच्या पूर्वजांनी जपलेली आहे. त्यांच्या कष्टाची, त्यागाची साक्ष आहे ही माती. इथे आमच्या आठवणी आहेत — पावसात भिजलेले दिवस, उन्हात घाम गाळलेले क्षण, सण-उत्सवांचे आनंद. हे सगळं विकणं म्हणजे मनाला मोठा धक्का आहे.

शेती फक्त व्यवसाय नाही, ती एक जीवनशैली आहे. ती आपल्याला जमिनीशी जोडते. ती आपल्याला संयम शिकवते, मेहनतीची किंमत कळवते. शहरात जाऊन काम केलं तर कदाचित पैसे मिळतील, पण ती मातीची ओढ तिथे मिळणार नाही.

पण वास्तव नाकारता येत नाही. शेतीत टिकून राहण्यासाठी बदल गरजेचा आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान, पाण्याचं योग्य व्यवस्थापन, थेट बाजाराशी जोडणं, शेतीपूरक व्यवसाय — हे सगळं स्वीकारलं तरच शेती टिकू शकते. सरकारकडूनही योग्य मदत, हमीभाव, साठवण सुविधा मिळणं गरजेचं आहे.

माझ्या मनात दोन विचार सतत लढत असतात — एक सांगतो, “शेती विक आणि मोकळा हो,” तर दुसरा सांगतो, “शेती सोडू नकोस, हीच तुझी खरी ओळख आहे.” या दोन्हीमध्ये अडकलेला मी, रोज नवा निर्णय घेण्याचा प्रयत्न करतो.

शेवटी, उत्तर कदाचित एकच नाही. प्रत्येक शेतकऱ्याची परिस्थिती वेगळी आहे. काहींसाठी शेती विकणं योग्य असेल, तर काहींसाठी ती जपणं महत्त्वाचं असेल. पण एक गोष्ट नक्की — शेतकऱ्याला शेती विकायची वेळ येऊ नये, अशी परिस्थिती निर्माण करणं ही समाज आणि सरकारची जबाबदारी आहे.

आजही मी सकाळी शेतात जातो, माती हातात घेतो आणि स्वतःला विचारतो — “ही माती सोडून जाऊ शकतो का?” उत्तर अजून सापडलं नाही… पण शोध चालू आहे.

“शेती विकणं हा पर्याय नाही, तर परिस्थितीची मजबुरी आहे — आणि ही मजबुरी बदलणं गरजेचं आहे.”